Reklama

infogrodzisk.pl | Grodzisk Mazowiecki

Strona startowa Historia Zabytki Cmentarz w Grodzisku Mazowieckim

Cmentarz w Grodzisku Mazowieckim

Email
Spis treści
Cmentarz w Grodzisku Mazowieckim
Nowy cmentarz - 1819 r.
Powiększenie cmentarza
Wszystkie strony

Nagrobek figuralny. Cmentarz, Grodzisk Mazowiecki, 2009. / Fot. InfoGrodzisk.plParafia i kościół w Grodzisku, a zatem najprawdopodobniej i przykościelny cmentarz powstały w roku 1355. Parafia obejmowała nie tylko wieś Grodzisko (pierwotna nazwa osady), ale również okoliczne i niekiedy bardziej odległe wsie, takie jak: Kady, Musuły, Radonie, Zalesie, Holendry, Kuklówkę, Jaktorów, Chylice, Chlewnię, Zabłotnię, Chrzanów Duży, Odrano Wolę, Kałęczyn, Jordanowice, Poświętne i Wólkę Grodziska.

Zmarłych z całej parafii jak też Grodziska, który stopniowo rozwijał się uzyskując w 1522 r. prawa miejskie, grzebano na przykościelnym cmentarzu.

Jak wyglądał ów cmentarz? W założeniach ogólnych – tak jak wszędzie w ówczesnej Europie i Polsce. Nie było tam żadnych pomników i inskrypcji, gdyż te, jak również kosztowne epitafia były w tamtej epoce udziałem ludzi zamożnych, których chowano w niszach, pieczarach pod bocznymi kaplicami lub pod posadzka w kościele.


Pomnik-kapliczka nagrobna z elementami modernizmu i secesji, dzieło znanego na warszawskich Powązkach rzeźbiarza Teodora Skoniecznego. Cmentarz, Grodzisk Mazowiecki, 2009. / Fot. InfoGrodzisk.plNierzadko na ówczesnych cmentarzach rozkwitał handel, a nawet wypasano zwierzęta. Proboszczowie zapobiegali temu stopniowo grodząc cmentarze. Cmentarz grodziski, na którym od południowej strony znajdowała się drewniana dzwonnica, a naprzeciw kostnica, ogrodzony był balami drewnianymi. Ogrodzenie to spalili Szwedzi w czasie drugiego najazdu w roku 1705.

Ówczesny proboszcz, ks. Franciszek Rogowski, zapobiegliwy administrator, zaczął cmentarz ogradzać murem. Dzieła dokończył jego następca, ks. Jan Klemens Mokronoski. Na cmentarzu ten – jak czytamy w zapiskach parafialnych – „wychodziło się z czterech stron, jednak ogrodzenie doskonale ubezpieczało cmentarz kościelny, bo ani zwierząt żadnych, ani handlujących spotkać nie było można”. Natomiast zmarłych możnych rodów Mokronoskich, Miklaszewskich oraz „dobrodziejów” Kościoła chowano pod bocznymi kaplicami kościoła parafialnego.

W wieku XVIII w całej Europie rozpoczęła się akcja likwidacji cmentarzy przykościelnych ze względów higienicznych oraz lokalizacji nowych poza obrębem miast. W Polsce działania takie podjęto w połowie Dziewiętnastowieczne pomniki oparte na tradycji klasycystycznej. Cmentarz, Grodzisk Mazowiecki, 2009. / Fot. InfoGrodzisk.plXVIII w., a nabrały one szczególnego znaczenia w po ukazaniu się stosownego zarządzenia Komisji Obojga Narodów z roku 1791, dotyczącego wszystkich miast Rzeczypospolitej.

Mimo przymusu administracyjnego i stosowania środków ustawowych, wyznaczania kar „za chowanie zwłok poza obszarem do tego przeznaczonym” skutki akcji nie były natychmiastowe. Trwał bowiem opór wszystkich warstw społeczeństwa podyktowany obawą przed grzebaniem zwłok na miejscu nie poświęconym, jak również z uwagi na zaniechanie – z konieczności (cmentarz daleko położony od kościoła) nacechowanego symboliką religijną tradycyjnego zwyczaju przenoszenia zwłok z kościoła do grobu na ramionach.

A jak było w Grodzisku? Także i tu istniał ten sam problem. Przykościelny cmentarz musiał pomieścić zmarłych z miasta i rozległej parafii. Jak można wywnioskować z zachowanego w aktach parafialnych opisu Grób starej i znanej grodziskiej rodziny Walczewskich. Cmentarz, Grodzisk Mazowiecki, 2009. / Fot. InfoGrodzisk.pluroczystości palenia kości, dokonywano tu okresowego przekopywania grobów, co nie mogło jednakże rozwiązać sprawy w dłuższej perspektywie czasu. Właśnie w ramach „Wielkiego Jubileuszu” w roku 1776 miała miejsce tego rodzaju uroczystość.

„Podczas tego świętego lata było Bierzmowanie i Pochowanie Kości tak z grobu pod wyższą Kaplicą jak też w Kośnicy, katafalk na trzy łokcie z trupich głów sztucznie ułożony. Cztyry kolumny z Piszczelów wywyższone na kilka łokci, okna kościelne zasłonione ołtarz Wielki różnemi insynijami zmarłych okryty. 4 Kolumnamy na których Lampy gorejące światła dodawały przy jarzących świecach tak przy katafalku jako y na ołtarzach. Pochowanie kości było Dnia dwudziestego czwartego października podczas którego pochowania były dwa kazania...”. W tych latach przybywało na cmentarzu kilkadziesiąt mogił rocznie.


W wyniku rozporządzeń rządowych z 1817 i 1818 roku zlokalizowano cmentarz w Grodzisku „w polu”, ba taka nomenklatura ustaliła się powszechnie, między drogami do Radoń i Putki. Nie wykluczone, że już wcześniej podjęto postanowienie o tej lokalizacji, w każdym razie niewiele ponad trzy miesiące od daty wydanego rozporządzenia proboszcz grodziski, ks. Klemens Szaniawski dokonał w dniu 27 września 1819 r. poświęcenia cmentarza. W tymże roku liczba zmarłych w parafii osiągnęła pełna setkę.

Część sektora dziecięcego. Cmentarz, Grodzisk Mazowiecki, 2009. / Fot. InfoGrodzisk.plKogo pierwszego pochowano na nowym cmentarzu? Najbliższe daty poświęcenia cmentarza są dwa akty zgonów spisane w „Księdze zejść”. Pierwszy (nr 85) dotyczy Rozalii n.n. „wysłużonej na dworze Osowieckim” i został spisany 25 września 1819 r., drugi – z 28 września pod numerem 87 – dotyczy dziecka. Według ustnych relacji przekazywanych od dawna w Grodzisku przez starszych mieszkańców z pokolenia na pokolenie pierwsza osobą pochowaną na nowym cmentarzu było małe dziecko, dziewczynka.

Jedynym zachowanym dziś śladem po starym cmentarzu jest tablica wmurowana przy wejściu do kruchty kościoła po lewej stronie. Pochodzi ona z 1809 roku i została poświęcona księdzu Tarkowskiemu, który tu właśnie przez 45 lat był wikariuszem, a także jego przyjacielowi Szaniawskiemu.

Po zamknięciu starego cmentarza jeszcze przez pewien czas chowano zmarłych z rodzin Mokronoskich i Miklaszewskich w podziemiach kościoła parafialnego, jednakże później zbudowano na nowym cmentarzu Pomnik-Mauzoleum żołnierzy Obwodu AK „Bażant” i innych organizacji konspiracyjnych, odsłonięty w 1982 r. Cmentarz, Grodzisk Mazowiecki, 2009. / Fot. InfoGrodzisk.plkaplicę, którą pamiętają jeszcze najstarsi mieszkańcy Grodziska. Pod tą kaplica grzebano zmarłych z rodziny Mokronoskich. Kaplicę rozebrano. Opodal bramy przy ul. Radońskiej można doszukać się fundamentów kaplicy pod którą spoczywają Mokronoscy. Miejsce to jednakże nie jest oznakowane. Jedynym trwałym śladem po rodzinie Mokronoskich są epitafia w kościele oraz portret trumienny.

Nowo powstały cmentarz zajmował niewielki obszar. W wykazie „wiadomości” o położeniu i stanie cmentarzy parafialnych obwodu warszawskiego z 15 listopada 1826 r. znajdujemy informacje, że w Grodzisku mieście „cmentarz w polu oparkaniony żerdziami dartymi w słupy dębowe ogrodzony” liczy 480 łokci i „żadnych funduszów z pokładnego nie mają”.

Informacje co do wielkości cmentarza powtarzane są w sprawozdaniach z roku 1836 i 1843, z tym, że w ramach cmentarza istniało od roku 1819 wydzielone miejsce dla wyznań niekatolickich, zajmujące obszar 48 łokci. Terem ówczesnego cmentarza zamykał się przypuszczalnie w oznaczonych na planie Jeden z najbardziej znanych grodziskich nagrobków. Cmentarz, Grodzisk Mazowiecki, 2009. / Fot. InfoGrodzisk.plwspółczesnym sektorach VI i IX. Wydzielone na cmentarzach obszary były wyrazem zainteresowania władz państwowych, co wynika z pisma skierowanego przez Komisje rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego do Arcybiskupa Warszawskiego z dnia 3 kwietnia 1819 r., w którym czytamy: „... aby usunąć wszelkie powody nieporozumień przyjęcie ciała akatolika zmarłego odmówionym być nie może i ciało na bocznym miejscu pochowanym być powinno”.

W ślad za tym pismem Dyrekcja Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji wydała polecenie do wszystkich Biskupów o konieczności wydzielenia miejsca „dla samobójców, dzieci nie ochrzczonych i akatolików (...) dla zapobieżenia nieporządkowi tudzież dla pogodzenia przepisów kościelnych z ustawami krajowymi”.

Proboszcz grodziski, w którego parafii zamieszkiwało wówczas 3116 katolików i 3 akatolików, już w roku założenia cmentarza zastosował się do polecenia władz.


W latach następnych cmentarz był kilka razy powiększany. W roku 1866 za czasów proboszcza ks. Kosińskiego, został okopany, wokół niego zasadzono drzewa i krzewy, zbudowano bramę oraz furtę. We wrześniu 1897 r. „został nowo nabyty kawał ziemi dwie morgi na rozszerzenie cmentarza od bramy i furty żelaznej. Jednocześnie oparkaniono nowy i stary cmentarz w słupy murowane i sztachety, częściowo także słupy drewniane z myślą rozszerzenia dalej”. „Wiele przekupności było nim się to zdobyło”, pisze w swoim pamiętniku proboszcz ks. Maciążkiewicz.

Betonowe słupy postawione prze Niemców w 1915 r. Cmentarz, Grodzisk Mazowiecki, 2009. / Fot. InfoGrodzisk.plNastępnie powiększono cmentarz w 1913 r. za czasów ks. Bojanka i rozpoczęto grodzenie nowej części cmentarza. Jednakże wybuch wojny przerwał prace. Ogrodzenie zostało zniszczone, a na cmentarzu wojska rosyjskie ustawiły punkt artyleryjski.

Po ostatecznym zajęciu Grodziska w 1915 r. Niemcy urządzili cmentarz dla swoich poległych żołnierzy w trójkącie zawartym między drogą do Putki a ul. Radońską i tę część oznaczyli betonowymi słupami, które stoją tu do dziś.

Po odzyskaniu niepodległości część ta weszła w skład cmentarza, a środek owego trójkąta stanowiący wolny plac przeznaczono na grzebanie zmarłych. Tam między innymi pochowano pięciu żołnierzy poległych lub zmarłych na skutek odniesionych ran w wojnie polsko-bolszewickiej 1919-1920 r. W okresie okupacji hitlerowskiej w roku 1940 Niemcy nakazali splantowanie tych grobów chcąc przez to zachować tę część cmentarza jako wojskowy cmentarz niemiecki. Zapobiegając splantowaniu grobów przeniesiono szczątki żołnierzy polskich i pochowano je obok żołnierzy poległych jesienią 1939 r.

Groby żołnierzy z wojny polsko-bolszewickiej 1919-1920 oraz z kampanii wrześniowej 1939 r. Cmentarz, Grodzisk Mazowiecki, 2009. / Fot. InfoGrodzisk.plPo raz trzeci powiększono obszar cmentarza w roku 1925. Było to wydatne powiększenie dające po dzień dzisiejszy możliwość grzebania zmarłych.

W latach 1924-25 ogrodzono cały cmentarz solidnym estetycznym murem, który dziś po ponad osiemdziesięciu latach istnienia wymaga tylko na niektórych odcinkach konserwacji. W jakim stopniu szerokie kręgi mieszkańców miasta, parafian, były zaangażowane w akcję grodzenia cmentarza świadczyły jeszcze do niedawna istniejące napisy na poszczególnych segmentach muru mówiące o fundatorach. Wśród owych fundatorów były cechy rzemieślnicze, bractwa religijne, koła młodzieżowe, ministranci, harcerze, robotnicy miejscowych fabryk, kupcy, całe wsie, a także osoby indywidualne i rodziny.

Dzieła tego dokonano za czasów probostwa ks. Mikołaja Bojanka, autora monografii „Kościół i parafia w Grodzisku”, będącej do dziś dzień nieocenionym źródłem wiedzy o dawnym Grodzisku. Przedsiębiorczość ks. Bojanka i energia jego wikariusza ks. Stefana Kowalczyka potrafiły nadać całej akcji rangę idei pobudzającej do działania wiele różnych grup społeczeństwa miasta, a właściwie całej parafii. Dzięki temu tak niewielkie miasto jak Grodzisk mogło się poszczycić inwestycją na jaką nie mogły się zdobyć miasta większe i zasobniejsze.

Atmosferę powagi stwarza piękny i bogaty drzewostan. Cmentarz, Grodzisk Mazowiecki, 2009. / Fot. InfoGrodzisk.plW 1927 nowy proboszcz ks. Marian Tokarzewski w porozumieniu ze Starostwem Powiatowym wydziela obszar 465 m2  z nowej ziemi cmentarnej na użytek wszystkich wyznań „nierzymskokatolickich”, jak ewangelików, prawosławnych, mariawitów i innych, dla każdego określona ilość metrów kwadratowych.

Przez dziesiątki lat społeczeństwo otaczało cmentarz opieką. Świadczą o tym nie tylko bogate pomniki, ale również zadbane groby i skromne mogiły. Atmosferę powagi stwarza także piękny i bogaty drzewostan istniejący po dziś dzień, chociaż uszczuplony. Cmentarz parafialny w Grodzisku może pretendować do rangi cmentarza zabytkowego. Do tej pory kilkadziesiąt pomników i grobów uznano za zabytkowe. Pomniki i grobowce wymagają zabiegów konserwatorskich, przede wszystkim z myślą o zachowaniu oryginalnych form jakie dotrwały do naszych czasów.

Opr. Paweł Kółkiewicz

Na podst.: „Z dziejów grodziskiego cmentarza”, Jerzy Kowalczyk, „Grodziski cmentarz”.  Muzeum Regionalne PTTK w Grodzisku Maz. Towarzystwo Przyjaciół Grodziska Maz. Grodzisk Mazowiecki, 1987.
 

Park rozrywki Adventure World Warsaw



Na terenie gminy Grodzisk Mazowiecki zainicjowano budowę parku rozrywki Adventure World Warsaw. Najnowsze informacje o tej inwestycji:


Osiedle Platinum w Grodzisku Maz.

Osiedle Platinum w Grodzisku Mazowieckim

W centrum Grodziska Mazowieckiego, nieopodal dworca kolejowego PKP, powstaje nowoczesny kompleks mieszkaniowy – Osiedle Platinum. Jest to obecnie największa inwestycja deweloperska realizowana w Grodzisku Mazowieckim. Więcej…



Polecamy

Galeria Grodzisk
- 15% -30% - 50%
Galeria Grodzisk to okazja na tanie zakupy! Codziennie nowe kupony rabatowe i promocje na zakupy w internecie.